“Ahmet Mithat Efendi Hangi Akımı Eleştirdi?” – Felsefi Bir Yolculuk
Bir insanın aklını kurcalayan ilk sorulardan biri olabilir: Gerçekten neye karşıyız? Bu soru, sadece bir fikir ayrılığı değil insanın kendi iç dünyasında varoluşsal bir sınamayla yüzleşmesidir. Etik, epistemoloji ve ontoloji gibi felsefî disiplinler, bu sınamayı anlamak için bize farklı aletler sunar. Peki Ahmet Mithat Efendi gibi bir düşünür, edebî üretiminin ötesinde, düşünce tarihinin hangi akımlarını eleştirdi? Onun eleştirileri yalnızca edebiyatla mı sınırlı kaldı, yoksa felsefî temelli bir sorgulama da içeriyor muydu?
Bu yazıda bu soruyu üç perspektiften – etik, bilgi kuramı (epistemoloji) ve varlık felsefesi (ontoloji) – ele alıp hem Ahmet Mithat Efendi’nin eleştirdiği fikirsel eğilimleri hem de bu eleştirilerin günümüz felsefî tartışmalarındaki yankılarını irdeleyeceğiz.
Ahmet Mithat Efendi: Eleştirel Bir Zihin mi? Tarihsel ve Felsefî Bağlam
Edebiyat tarihinin önemli isimlerinden biri olan Ahmet Mithat Efendi, Tanzimat dönemi Osmanlı toplumu ile Batı modernleşme sürecinin karşılaşmasına tanıklık etti. Yazınsal üretiminin ötesinde yayımladığı makaleler ve yazılar, bir yönüyle dönemin entelektüel akımlarını ve Batı düşüncesini sorgulama çabalarını içerir. Önemli bir örnek, dönemin Avrupa natüralizmine bakışıdır. Modern natüralizm akımı, doğa bilimlerinden edindiği yöntem ve metaforları edebiyata uygularken insan davranışlarını “belirlenimci” bir bakışla açıklamaya çalışmıştır. Ancak Ahmet Mithat Efendi bu eğilime temelde eleştirel yaklaşmıştır.
Batılı fikirlerin etkili olduğu bu dönemde Ahmet Mithat, natüralizmin “ahlâkî” boyutunun göz ardı edildiğini savunmuştur. Özellikle Émile Zola’nın natüralist yaklaşımını amaçsızca taklit eden tavırlarda ahlâk ve insan değerlerinin gözden kaçtığını belirtmiştir. Onda natüralizm eleştirisinin temelinde bir tür etik kaygı vardır; bireysel davranışı sadece doğa yasalarına indirgeyen bakışın insan onuruna ve sorumluluğuna haksızlık yaptığı fikri belirgindir. ([Kültür ve Turizm Bakanlığı][1])
Bu itiraz, salt edebî bir eleştiri değildir; insan doğasıyla ilgili derin bir ontolojik sorgulamanın da parçasıdır: İnsan nedir? Tamamen doğa yasalarına tabî midir, yoksa özgür irade ve ahlâkî sorumluluk gibi başka bir gerçekliği mi temsil eder?
Etik Perspektif: Ahlâkî Endişe ve Eleştirinin Kökeni
Etik Kaygı ve Doğruluk Arayışı
Ahmet Mithat Efendi’nin eleştirisi çoğu zaman Batı’dan ithal edilen akımların, özellikle natüralizmin, insanın etik değerlerini göz ardı ettiği yönünde olmuştur. Burada karşı karşıya olduğumuz sorun, modernleşme ve etik değerler arasındaki gerilimdir.
Modern natüralizmin temsilcileri genellikle insan davranışlarını bir tür “neden-sonuç zinciri” içinde doğa yasalarına bağlarken, Ahmet Mithat Efendi bu yaklaşımın insanın ahlâkî öznelliğini baskıladığını öne sürmüştür. Bu tepki, çağdaş etikfelsefe tartışmalarında hâlâ yankı bulur: Bir davranışın doğru olup olmadığını belirlemek sadece onun nedenlerine bakmakla mümkün müdür?
Bu sorunun yanıtı, modern akımların sadece bireyin davranışını “belirlenimci bir çerçevede” anlamasını, insanın kendini gerçekleştirme kapasitesini gözden kaçırabilir. Ahmet Mithat’ın bu kaygısı, İslâm etik geleneğindeki sorumluluk kavramıyla da örtüşür; burada bireyin seçimlerinin sorumluluğu ve ahlâkî sonuçları ön plandadır.
Düşündüren Soru: Bir edebî akımı eleştirmek, aynı zamanda o akımın dayattığı insan anlayışını da sorgulamak anlamına gelir mi?
Epistemolojik Bakış: Bilgi Kuramı ve Hakikat Arayışı
Batı Bilgisi ile Yerel Bilgi Arasında Bir Çatışma
Epistemoloji, “bilgi nedir?” sorusuyla ilgilidir: Ne biliyoruz, nasıl biliyoruz, ve bildiklerimiz ne kadar güvenilirdir? Ahmet Mithat’ın eleştirdiği bir diğer akım, Batı’daki pozitivist ve determinist bilgi anlayışlarının sorgulanmasıdır.
Pozitivizm, bilginin yalnızca gözlemlenebilir fenomenler üzerinden yapılandırılmasını savunur ve metafiziksel soruları dışlar. Buna karşı Ahmet Mithat Efendi, bilgi arayışının salt duyularla sınırlanamayacağını; metafizik ve ahlâkî boyutların da hesaba katılması gerektiğini belirtir. Bu epistemolojik duruş, insan bilgisinin sınırlarını sorgulayan geleneksel felsefî yaklaşımlarla benzerlik taşır: Bilgi sadece görülebilir olana indirgenebilir mi?
Bu tartışma günümüz bilgi kuramı ve bilim felsefesi literatüründe hâlâ devam eder: reductionism (indirgeyicilik), evrensel bilimsel doğrular ve bilgi-bilimsellik kriterleri gibi kavramlar filozoflar arasında yoğun bir şekilde tartışılır.
Ontolojik Perspektif: İnsan Varlığı ve Akımların Eleştirisi
İnsan ve Dünya Arasındaki Bağların Yeniden Tanımlanması
Ontoloji, varlık nedir sorusuyla meşguldür: İnsan gerçeklikte nasıl yer alır? Ahmet Mithat Efendi’nin eleştirel bakışı, sadece edebî akım veya bilgi kuramıyla sınırlı değil; aynı zamanda insanın dünya ile ilişkisine dair bir ontolojik sorgulama içerir.
Natüralizm, örneğin ifadelerinde gerçekliği sadece dış dünyada olup bitenlerle sınırlandırma eğilimindeyken Ahmet Mithat, insan bilincinin ve insanın kendi üstüne düşünme kapasitesinin bu sınırları zorladığını savunur. Bu ontolojik eleştiri, insanın sadece doğa yasalarına tabi bir organizma olmaktan çıkıp, kendi değerlerini yaratma kapasitesine sahip bir özne olduğunu ifade eder.
Bu bakış, Kant’ın öznellik anlayışıyla ve daha çağdaş olarak Heidegger’in insan varoluşunu dünyayla ilişki içinde tanımlamasıyla paralellikler taşır. Her iki düşünür de insanın kendi varlığını anlamak için sadece duyulara değil, bilinç ve niyet gibi fenomenlere de bakılması gerektiğini söyler.
Eleştiriye Felsefî Bir Yaklaşım: Sonuç ve Çağdaş Yankılar
Ahmet Mithat Efendi’nin eleştirileri esas olarak üç eksende okunabilir:
1. Etik: Batıdan ithal akımların insanın ahlâkî boyutunu göz ardı ettiği kaygısı. ([Kültür ve Turizm Bakanlığı][1])
2. Epistemolojik: Bilginin salt duyusal verilerle sınırlanamayacağı ve metafizik boyutların da hesaba katılması gerektiği.
3. Ontolojik: İnsan varlığının doğa yasalarıyla sınırlı olmadığı, bilinç ve anlam arayışıyla kendi varlık alanını genişlettiğini savunması.
Bu eleştirel duruş, hâlâ günümüz felsefî tartışmalarında canlıdır. Çağdaş etik tartışmalar, insanın değer yaratma sürecini incelerken ontoloji, insanın kendi varlığını nasıl tanımladığını sorguluyor ve epistemoloji bilimsel bilgi ile insan deneyimi arasındaki sınırları araştırıyor.
Okura Kalan Soru
Bir fikir akımını eleştirmek, sadece o akımın yöntemlerini değil, aynı zamanda insanı nasıl anladığını sorgulamak mıdır? Ve günümüz dünyasında insanın yerini belirlerken hangi akımlar hâlâ değerlerimizi şekillendiriyor?
Bu sorular, sadece bir edebiyat ya da düşünür tartışması değil; aynı zamanda kendi varoluşumuzun anlamına dair derin sorgulamalar barındırır.
Yukarıdaki analiz Ahmet Mithat Efendi’nin eleştirel bakışını felsefî bir bağlamda ele almaktadır. ([Kültür ve Turizm Bakanlığı][1])
[1]: “AHMET MİDHAT EFENDİ”